Energie
Onze toekomstige energiemix

Belangrijkste puntenHistorisch gezien voegen nieuwe energiebronnen zich bij bestaande bronnen in plaats van…
Meer weergeven
- Historisch gezien voegen nieuwe energiebronnen zich bij bestaande bronnen in plaats van ze te vervangen, wat de vervanging van fossiele brandstoffen bemoeilijkt.
- Hernieuwbare energiebronnen kampen met uitdagingen zoals intermitterende beschikbaarheid en opslagkosten, ondanks dalende productieprijzen.
- Doorbraaktechnologieën zoals solid-state batterijen en geavanceerde kernenergie kunnen de overgang naar een koolstofarme economie versnellen.
De toekomst van energiesystemen voorspellen
Er zijn maar weinig onderwerpen die zo complex en zo belangrijk zijn als de toekomstige energiemix van onze beschaving. Afhankelijk van wie je het vraagt, is de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen onvermijdelijk, of zullen hernieuwbare energiebronnen in een razendsnel tempo de overhand krijgen. De realiteit is uiteraard complex, en het is erg moeilijk om de toekomst van energie te voorspellen.
Dit artikel uit 2023 bekijkt de toenmalige situatie, mogelijke toekomstscenario’s en de economische of technologische veranderingen die het ene scenario waarschijnlijker kunnen maken dan het andere.
Waar we nu staan
Als er tot nu toe een patroon is in ons groeiende energieverbruik, dan is het dat nieuwe energiebronnen eerder aan onze energiemix worden toegevoegd dan dat ze de vorige vervangen.
Wereldwijd gebruiken we nog steeds grote hoeveelheden biomassa, vooral hout, en meer energie dan in de negentiende eeuw. Ook het absolute kolenverbruik is op lange termijn sterk gegroeid. Olie, gas, waterkracht, kernenergie en andere hernieuwbare bronnen kwamen daar grotendeels bij. Dit historische patroon sluit vervanging van bestaande bronnen in afzonderlijke landen of perioden niet uit.

Bron: OurWorldInData
Dit kan verrassend zijn, gezien de aanzienlijke vooruitgang die hernieuwbare energie lijkt te hebben geboekt in onze elektriciteitsproductie. Dit komt door meerdere oorzaken:
- China, de leider in nieuwe capaciteit van hernieuwbare energie en de transitie naar elektrische voertuigen, is ook de leider in de bouw van kolencentrales.
- Elektriciteit is slechts een deel van het energiegebruik. Vervoer, verwarming en industrie, zoals staal en petrochemie voor kunstmest, kunststoffen, geneesmiddelen en andere chemicaliën, gebruiken ook rechtstreeks brandstoffen. Primaire energie en uiteindelijk verbruikte elektriciteit zijn verschillende grootheden.
- Bevolkingsgroei en miljarden die uit extreme armoede komen, leidden tot een groeiend energieverbruik, waarbij de goedkoopste beschikbare optie vaak kolen is. Ook meer vleesconsumptie, airconditioning, auto’s, vliegreizen, enz.
- Globalisering van de economie, wat leidt tot veel meer transport van goederen, inclusief talloze heen‑en‑weer bewegingen van grondstoffen, halfbewerkte onderdelen en eindproducten.
- Industrialisering van de landbouw, die de opbrengsten verhoogt en de benodigde arbeidskracht vermindert, maar ook het verbruik van fossiele brandstoffen en kunstmest stimuleert.
Voor iedereen die zich zorgen maakt over klimaatverandering en CO₂‑uitstoot, kan dit een somber vooruitzicht schetsen, met fossiele brandstoffen stevig verankerd in onze wereldwijde energiemix. Maar dit is ook niet het volledige plaatje.
De voortdurende verandering
Elektrische auto’s waren in 2016 al commercieel beschikbaar. Hun verkoop groeide vervolgens sterk: volgens de IEA werden in 2022 meer dan tien miljoen elektrische auto’s verkocht, ongeveer 14% van de wereldwijde verkoop van nieuwe auto’s. Die telling omvat volledig elektrische auto’s en plug-inhybrides. China en Europa liepen voorop.

Bron: IEA
Het aandeel van hernieuwbare energie (waterkracht + zonne‑energie + wind + geothermie) groeit ook snel. En hoewel sommige landen hier al lange tijd hoog op staan, dankzij enorme waterkrachtbronnen (zoals Noorwegen, Brazilië of Canada), is zonne‑ en windenergie echt waar de verandering plaatsvindt.

Bron: Our World In Data
De getoonde landenreeksen laten vanaf ongeveer 2010 een duidelijke toename van het aandeel hernieuwbare energie zien. In landen als China en Australië droegen vooral zonne- en windenergie aan de groei bij; het gaat niet om een verdubbeling binnen alleen het jaar 2010.

Bron: OurWorldInData

Bron: OurWorldInData
Een belangrijke motor achter deze ontwikkeling was de kostendaling door technische innovatie en productie op grotere schaal. IRENA beschreef in 2023 dat veel nieuwe hernieuwbare elektriciteitsprojecten goedkoper waren dan fossiele alternatieven. Dit betreft opwekkingskosten, niet automatisch alle kosten van een volledig elektriciteitssysteem, zoals de cijfers van IRENA laten zien (International Renewable Energy Agency).

Bron: IRENA
De uitdagingen
In de afgelopen jaren begon een vreemde situatie te ontstaan. De snel dalende kosten van hernieuwbare energie hebben veel mensen overtuigd dat fossiele brandstoffen binnenkort het lot van de dodo zullen delen.

Bron: Twitter/X
De energiecrisis rond de oorlog in Oekraïne verhoogde de druk op prijzen en energievoorziening. Duitsland zette tijdelijk extra kolencapaciteit in om minder afhankelijk te zijn van Russisch gas. Dat was geen volledige terugdraaiing van de energietransitie.
Inflatie, financieringskosten en problemen in toeleveringsketens tastten in 2023 de rendabiliteit van geplande hernieuwbare projecten aan. Grote offshorewindprojecten werden geschrapt en aandelen van zonne- en windbedrijven daalden. Meer hierover staat in ons artikel „De terugval van hernieuwbare energie in 2023”.
Ook de planning van de omschakeling naar elektrische auto’s kwam onder druk te staan door uitstel of aanpassing van projecten en samenwerkingen bij fabrikanten zoals GM, Ford en Honda. Dat betekende niet dat hun volledige EV-strategieën of de wereldwijde groei van EV-verkoop waren verdwenen.
De wisselende productie van wind- en zonne-energie
Wind- en zonneproductie zijn afhankelijk van het weer en vallen niet altijd samen met de vraag. Een elektriciteitsnet moet productie en verbruik voortdurend in evenwicht houden. Opslag is een van de hulpmiddelen, naast netverbindingen, vraagsturing en regelbare productie.
Sommige opslagtechnieken, zoals pompaccumulatie, zijn al lang in gebruik; andere oplossingen voor langdurige opslag waren nog beperkt uitgerold. Zonder voldoende flexibiliteit kunnen op bepaalde momenten overschotten en op andere momenten tekorten ontstaan. Het patroon verschilt per klimaat, energiemix en elektriciteitsnet.
Het probleem is niet onoplosbaar, maar vereist goed gecoördineerd beleid en meer investeringen in stroomnetwerken.
Bij vergelijking van energiesystemen moeten ook opslag, netuitbreiding en andere integratiekosten worden meegenomen. Die worden vooral belangrijk bij een groot aandeel wisselende wind- en zonneproductie. Of een systeem goedkoper is dan een fossiel alternatief hangt af van de lokale omstandigheden; dit volgt niet alleen uit de opwekkingskosten.
De beperkingen van batterijen
De bezorgdheid over het voortzetten van de EV‑adoptie komt door vergelijkbare technologische beperkingen. Terwijl de vroege adoptanten akkoord gingen met hogere initiële kosten, een lager bereik of langzamere oplaadtijd dan ICE‑voertuigen (verbrandingsmotor), zouden andere kopers dat misschien niet doen. Het tekort aan lithium, dat de prijs van het witte metaal opdrijft, veroorzaakte eveneens zorgen.
Natrium-ionbatterijen en vastestofbatterijen behoren tot de onderzochte verbeteringen. Afhankelijk van hun ontwerp kunnen ze kosten, actieradius, laadsnelheid of veiligheid verbeteren. Ze nemen niet automatisch alle zorgen over bereik of brandgevaar weg.
Moeilijk te vervangen energievraag
Een deel van het energiegebruik is moeilijk van fossiele brandstoffen los te maken. Zo heeft langeafstandsscheepvaart behoefte aan praktisch bruikbare brandstoffen met voldoende energiedichtheid. Ook de luchtvaart stelt hoge eisen aan de energiedichtheid, vooral voor lange afstanden waarvoor de toenmalige batterijen te zwaar waren. Veel kunststoffen gebruiken olie als grondstof, veel stikstofkunstmest aardgas en conventionele hoogovens cokeskolen.
Ook hier bestaan oplossingen, maar het zijn nog relatief onvolgroeide technologieën en verre van wereldwijde implementatie.
Technologieën die het energiesysteem kunnen veranderen
Meer waarschijnlijke technologische veranderingen
Er zijn al heel wat oplossingen beschikbaar om de groei van hernieuwbare en koolstofarme technologieën weer op gang te brengen.
Kernenergie‑innovatie
Nog steeds controversieel, kernenergie is desalniettemin een koolstofarme technologie die nodig kan zijn om de kloof naar een door hernieuwbare energie gedreven toekomst te overbruggen.
Ook kleine modulaire reactoren (SMR’s) kregen in 2023 te maken met tegenslagen door stijgende projectkosten. Veiligheid en haalbaarheid moeten per ontwerp en project worden beoordeeld. Tegelijk werden nieuwe reactorontwerpen ontwikkeld, waaronder SMR’s en microreactoren, en brandstofcycli met bijvoorbeeld thorium. In 2023 had China 24 reactoren in aanbouw; daarnaast verschenen berichten over langetermijnplannen voor maximaal 150 reactoren.
Betere hernieuwbare energie
Zonne-energie kan verder profiteren van nieuwe materialen en productieprocessen. Voorbeelden zijn dunnefilmcellen, onder meer van amorf silicium, en opkomende celtypen met organische materialen of perovskieten. Amorf silicium is niet hetzelfde als deze laatste categorieën.
Grootschalige batterijopslag kan het net ondersteunen. De aangehaalde EIA-prognose uit december 2022 betrof de Verenigde Staten: van ongeveer 9,2 GW verwacht vermogen eind 2022 naar 30 GW eind 2025, meer dan een verdrievoudiging. Dit was een prognose op basis van projectplannen, geen vastgestelde wereldwijde groei.

Bron: EIA
Solid‑state batterijen
Vastestofbatterijen gebruiken een vaste elektrolyt en kunnen belangrijke verbeteringen bieden. In 2023 werd voor verschillende ontwikkelaars een brede periode van 2026–2029 besproken, maar dit was geen gemeenschappelijke gegarandeerde introductiedatum. Het artikel noemt QuantumScape (QS ) (QS), CATL (300750.SZ), Toyota (TM), Panasonic (6752.T), LG (051910.KS) en Samsung SDI (006400.KS). Toyota mikte toen bijvoorbeeld op 2027–2028. Tesla (TSLA ) (TSLA) werd in de gekoppelde publicatie besproken vanwege een andere aanpak van batterijverbetering; dat bevestigt op zichzelf geen commercieel vastestofproduct.
Meer speculatieve technologische veranderingen
Andere technologieën waren minder ver ontwikkeld, maar zouden op lange termijn een belangrijke rol kunnen spelen. Hun bijdrage aan de energiemix van 2040–2050 is onzeker.
Kweekreactoren en recycling van kernbrandstof
Kweekreactoren kunnen uit vruchtbaar materiaal nieuwe splijtbare brandstof maken. Bepaalde snelle reactoren kunnen, in combinatie met opwerking, ook actiniden uit gebruikte kernbrandstof benutten. De gekoppelde uitleg over kweekreactoren beschrijft dit principe. Daarmee kunnen grondstoffen efficiënter worden gebruikt en sommige afvalstromen worden verkleind, maar niet al het kernafval verdwijnt en de brandstof is niet letterlijk onbeperkt. Frankrijk had hiermee ervaring, onder meer met Superphénix, dat in 1997 werd stilgelegd. Naast politieke vragen blijven ook techniek, kosten, opwerking en afvalbeheer belangrijk.
Ruimte‑gebaseerde zonne‑energie
Zonnecentrales in de ruimte kunnen minder last hebben van bewolking en bepaalde dag-nacht- of seizoenseffecten. Ze lossen echter niet automatisch alle problemen op: baan en verduistering, bouw, kosten en veilige energieoverdracht naar de aarde blijven relevant. Starlink laat zien dat omvangrijke satellietnetwerken mogelijk zijn, maar bewijst niet dat energieoverdracht vanuit de ruimte economisch haalbaar is.
Dit onderzoeken we verder in het artikel „Van sciencefiction naar de ruimte: zijn zonnepanelen in een baan om de aarde een goed idee?”.
Geothermie
Geothermie kan op geschikte locaties continu warmte en elektriciteit leveren. Voorbeelden van bedrijven op dit gebied zijn Vulcan Energy (VUL.AX), Ormat Technologies (ORA ) (ORA) en Eavor. De sector benut boorkennis die mede in de olie- en gasindustrie is ontwikkeld, maar niet elk bedrijf gebruikt fracking: Eavor werkt bijvoorbeeld met gesloten lussen. (We bespreken Ormat in dit artikel en Vulcan in dit andere artikel.)
Synthetische brandstoffen
Energie opgewekt uit hernieuwbare bronnen (of zelfs kernenergie) kan worden gebruikt om gas of vloeibare brandstoffen te synthetiseren. Dit omvat waterstof, ammoniak, syngas, of synthetische brandstoffen.
Een andere optie voor synthetische brandstof zou kunnen zijn om biologie te benutten, en micro‑algen te gebruiken om biobrandstoffen te genereren (zie “Algal Biofuel: The Next Energy Revolution?“) of bio‑fermenters om biogas & biomethaan te produceren uit organisch afval.
Deze brandstoffen kunnen vervolgens worden gebruikt in vliegtuigen, schepen en andere toepassingen die zeer dichte brandstoffen of zeer hoge verbrandingstemperaturen vereisen (zoals staalproductie).
Fusie
Fusie‑energie heeft als doel energie te creëren door lichte elementen zoals waterstof samen te smelten, waardoor op aarde het proces wordt nagebootst dat de zon zelf aandrijft. Met temperaturen variërend van miljoenen tot honderden miljoenen graden is dit een enorme technologische uitdaging.
Kernfusie kan tijdens de reactie energie leveren zonder CO₂ uit verbranding. Dat betekent niet dat er helemaal geen radioactief afval ontstaat: neutronen kunnen constructiematerialen activeren en tritium is radioactief. Deuterium-tritiumfusie gebruikt specifieke waterstofisotopen; de aanmaak van tritium uit lithium is een belangrijke uitdaging. Gewone waterstof is dus niet zonder meer een onbeperkte direct bruikbare brandstof.
Een belangrijk onderzoeksproject is ITER. Daarnaast werken verschillende jonge bedrijven aan kernfusie, waaronder Helion, General Fusion (GFUZ ), Commonwealth Fusion, TAE Technologies, ZAP Energy en NEO Fusion (mede gefinancierd door de Chinese EV-fabrikant Nio). ITER is een onderzoeksinstallatie, geen commerciële elektriciteitscentrale.
Mogelijke toekomstige energiemixen
Hoewel ze op de lange termijn veelbelovend lijken, zullen we voornamelijk mogelijke energiemixen onderzoeken zonder de hierboven besproken “speculatieve game‑changers”, terwijl we naar de horizon van 2040 kijken.
De Amerikaanse Energy Information Administration (EIA) publiceerde in de International Energy Outlook 2023 een referentiescenario en zes varianten met andere aannames over economische groei, brandstofprijzen en technologiekosten. De hierna besproken verhaallijnen zijn een eigen indeling van dit artikel, niet de officiële namen van die EIA-scenario’s.
In veel van de EIA-scenario’s blijft het wereldwijde energiegebruik groeien en houden fossiele brandstoffen een groot aandeel in 2050. De uitkomsten hangen af van de veronderstelde omstandigheden en het toen geldende beleid; het zijn voorwaardelijke projecties, geen vaststaande voorspellingen.

Bron: EIA
Doorgaan op de bestaande koers
Dit is een somber scenario voor iedereen die aandacht heeft voor klimaatverandering. Het gaat ervan uit dat kolen, gas en olie de komende twee decennia de dominante kracht in ons energiesysteem blijven, en het grootste deel van onze energie produceren.
De tijdelijke extra inzet van kolencentrales in Duitsland tijdens de energiecrisis illustreerde de spanning tussen leveringszekerheid en klimaatdoelen. Het was geen volledige terugkeer naar een uitsluitend fossiel energiesysteem.
De technologische route
Een andere optie is dat onze samenlevingen technologische verandering op het gebied van energie omarmen. Dit omvat hernieuwbare energie, maar ook massaal kernenergie, waarschijnlijk zowel de conventionele als kleinere typen tegelijk.
Dit is een scenario waarin de op fossiele brandstoffen gebaseerde elektriciteitsopwekking ofwel wordt uitgeprijsd door betere alternatieven of volledig wordt verboden door wetgeving.
Het is ook een scenario waarin EV’s snel blijven worden geadopteerd, waarschijnlijk dankzij nieuwe batterijtechnologieën.
In dit scenario levert kernenergie regelbaar laag-koolstofvermogen, ook in de winter. Overschotten aan hernieuwbare elektriciteit kunnen worden benut voor brandstoffen die luchtvaart, scheepvaart en zware industrie helpen verduurzamen. Dat vraagt geschikte productieprocessen en voldoende goedkope elektriciteit.
De route van lager verbruik
Gezien de honger naar energie in de ontwikkelingslanden, inclusief niet alleen China maar ook Zuid‑Amerika, Afrika, India en Indonesië, lijkt dit geen erg waarschijnlijk scenario.
Op de een of andere manier zou dit “kiezen” voor echte de‑groei inhouden, en waarschijnlijk gemiddeld een daling van de levensstandaard, met name minder reizen en internationale handel. De landbouw wordt tot op zekere hoogte gede‑industrialiseerd, de industriële activiteit neemt af, en de economieën worden veel meer lokaal.
Zo’n scenario moet waarschijnlijk worden ingebeeld parallel aan enorme internationale spanningen, oorlog of een wereldwijde depressie, die de plotselinge daling van economische activiteiten verklaren, aangezien een vrijwillige keuze voor lagere productie onwaarschijnlijk lijkt in zowel democratische als autocratische landen.
Het scenario van geleidelijke aanpassing
Dit is een scenario waarin alles tegelijk gebeurt. Fossiele brandstoffen nemen licht af, maar worden niet volledig uitgefaseerd. Kolen worden over het algemeen uitgefaseerd, maar olie en gas niet zo veel. Sommige landen gokken op kernenergie, anderen op hernieuwbare energie, weer anderen houden vast aan business as usual.
Elektrificatie en vermindering van uitstoot gaan in dit scenario trager dan gewenst. De CO₂-uitstoot blijft boven de trajecten met netto nul die het IPCC onderzoekt om de opwarming te beperken.
Dit verschilt niet veel van de eerder genoemde EIA‑scenario’s. Later zou koolstofafvang kunnen worden ingezet om de decarbonisatie te versnellen en een deel van de eerdere emissies ongedaan te maken.
Het doorbraak‑scenario
Er wordt een doorbraak in energieopwekking bereikt, waardoor er overvloedige energie beschikbaar is, en de oplossing snel wereldwijd kan worden uitgerold.
Een voorbeeld is een sterke daling van de kosten van zonne-energie-infrastructuur in de ruimte, door concurrentie tussen SpaceX (SPCX ) en Chinese bedrijven. Het gaat om lagere kosten, niet om minder infrastructuur.
Een andere mogelijkheid is een grote wetenschappelijke doorbraak bij ITER. De in 2023 besproken start rond 2025–2026 verwees naar een toenmalige mijlpaal, niet naar commerciële stroomproductie. Het project kreeg later een nieuwe planning; die oude datum is geen actueel startdoel.
Of revolutionaire nieuwe ontwerpen in zonne‑ en batterijtechnologie.
Dergelijke veranderingen zijn van nature bijna onmogelijk te voorspellen of te kwantificeren. Maar ze moeten ook niet volledig worden afgewezen.











