Vijf bedrijven in genbewerking: CRISPR, behandelingen en beleggingsrisico’s

Genbewerking met CRISPR

Veel aandoeningen hebben een genetische oorzaak of component. Hun ernst en behandelbaarheid verschillen sterk. Bij sommige monogenetische ziekten kan gerichte genbewerking een belangrijk ziektemechanisme aanpakken; bij complexe ziekten spelen vaak meerdere genen en omgevingsfactoren mee.

Genetische modificatie en gentherapie bestonden al vóór CRISPR. Eerdere methoden kenden beperkingen in precisie, aflevering in cellen en veiligheid, maar werden ook voor menselijke geneeskunde onderzocht en toegepast. CRISPR maakte gerichte genbewerking toegankelijker en flexibeler.

Jennifer Doudna en Emmanuelle Charpentier beschreven in 2012 een programmeerbare methode om DNA met CRISPR-Cas9 te knippen. Dat betekende een belangrijke vooruitgang, niet dat gerichte genetische veranderingen daarvoor onmogelijk waren.

Bron: CRISPR Therapeutics

Doudna en Charpentier ontvingen in 2020 de Nobelprijs voor Scheikunde voor de ontwikkeling van een methode voor genoombewerking. Zij waren ook betrokken bij de oprichting van verschillende biotechbedrijven.

Elk kandidaatgeneesmiddel moet afzonderlijk op werkzaamheid en veiligheid worden onderzocht. Goedkeuring van één CRISPR-behandeling betekent niet dat alle toepassingen of alle genetische ziekten daarmee behandeld kunnen worden.

Onderzoek, klinische toepassingen en belangstelling van beleggers

CRISPR-systemen verschillen in hun opbouw en doelwit. Sommige werken met complexen van meerdere eiwitten; andere gebruiken één belangrijk effectoreiwit, zoals Cas9 of Cas12a voor DNA. Cas13 richt zich op RNA. Cas5 en Cas8 zijn onderdelen van andere complexen en geen rechtstreeks uitwisselbare alternatieven voor Cas9.

De keuze van een systeem hangt onder meer af van de doelsequentie, de gewenste wijziging, de aflevering in cellen en ongewenste effecten. Voor technische achtergrond kunt u deze wetenschappelijke publicatie en dit inleidende artikel raadplegen.

De technologie trok nieuwe ondernemingen, onderzoeksprogramma’s en investeringen aan. Waarderingen werden ook beïnvloed door de bredere biotechcyclus tijdens de pandemie en de afkoeling na 2021. Wetenschappelijke vooruitgang en beursrendement zijn verschillende zaken.

Deze selectie werd oorspronkelijk in 2023 gepubliceerd. Sindsdien zijn sommige producten goedgekeurd en andere programma’s stopgezet. Hieronder worden historische gegevens onderscheiden van concreet gedateerde latere ontwikkelingen. De selectie is geen objectieve ranglijst van toekomstige rendementen.

Vijf bedrijven met activiteiten in genbewerking

De selectie berust op een subjectieve beoordeling van technologie en bedrijfsmodel. De directe blootstelling aan CRISPR verschilt per onderneming.

1. CRISPR Therapeutics AG

CRSP Prijsgrafiek

Emmanuelle Charpentier is een van de medeoprichters van CRISPR Therapeutics. Het bedrijf ontwikkelt medische toepassingen van genbewerking, waaronder Cas9.

Samen met Vertex ontwikkelde het bedrijf exagamglogene autotemcel, bekend als Casgevy, voor sikkelcelziekte en transfusieafhankelijke bèta-thalassemie. De eerste FDA-goedkeuringen volgden in december 2023 en januari 2024 voor specifieke patiënten vanaf 12 jaar. De huidige FDA-registratie omvat ook een product met een indicatie vanaf 2 jaar.

Bij bepaalde kankerbehandelingen worden immuuncellen aangepast om kankercellen aan te vallen. Autologe behandelingen gebruiken cellen van de patiënt zelf; productie op maat kan tijd kosten. Niet iedere celtherapie volgt uitsluitend die aanpak.

CRISPR Therapeutics onderzoekt ook allogene celtherapieën uit donorcellen, die vooraf geproduceerd kunnen worden. Dit betekent niet dat ze voor iedere patiënt geschikt zijn. De acht kandidaten en twee klinische programma’s uit het oorspronkelijke artikel waren een toenmalige momentopname.

De samenwerking met ViaCyte betrof experimentele insulineproducerende cellen en genbewerking om afstoting te verminderen. Minder behoefte aan langdurige immuunonderdrukking en een duurzaam effect waren onderzoeksdoelen, geen bewezen levenslange genezing.

Vertex nam ViaCyte in 2022 over en voegde daarmee de technologie toe aan zijn portfolio.

Bij ex vivo genbewerking worden cellen buiten het lichaam aangepast en daarna toegediend. In vivo benaderingen richten zich op veranderingen in het lichaam zelf. De geschikte methode hangt af van ziekte, doelweefsel en afleveringstechnologie.

Bron: CRISPR Therapeutics

De vermelding van ongeveer 2 miljard dollar aan middelen en financiering tot 2024 was een historische inschatting uit het oorspronkelijke artikel. Zij beschrijft niet de huidige kaspositie of financieringsduur. Samenwerkings- en mijlpaalbetalingen verschillen van terugkerende productverkopen; ook na goedkeuring blijven productie en marktintroductie geld kosten.

2. Vertex Pharmaceuticals Incorporated

VRTX Prijsgrafiek

Vertex heeft geneesmiddelen voor bepaalde patiënten met taaislijmziekte. De combinatie met vanzacaftor kreeg in december 2024 FDA-goedkeuring als Alyftrek en bevindt zich dus niet meer uitsluitend in fase III zoals in 2023 werd beschreven. Het middel is niet automatisch geschikt voor iedere patiënt die niet op eerdere middelen reageert. Onderzoek naar mRNA voor deze ziekte is bovendien iets anders dan permanente DNA-bewerking met CRISPR.

Vertex besteedt veel geld aan onderzoek en ontwikkeling. Het genoemde aandeel van 70% van de operationele kosten was onderdeel van de oorspronkelijke analyse, geen vaste verhouding voor ieder boekjaar.

Bron: Vertex

De samenwerking met CRISPR Therapeutics rond Casgevy geeft Vertex directe activiteiten in genbewerking. Geneesmiddelen voor taaislijmziekte en pijn worden daardoor geen CRISPR-producten.  Vertex onderzoekt ook celtherapeutische benaderingen voor diabetes type 1. De programma’s verschillen in het gebruik van immuunonderdrukking, apparaten en genbewerking. Een minder sterke afweerreactie op toegediende cellen is een onderzoeksdoel. Het betekent niet dat bewezen is dat alle patiënten zonder immuunonderdrukkende medicatie blijvend kunnen genezen. Het experimentele zimislecel, voorheen VX-880, werd door Vertex in 2025 beschreven als een celtherapie met standaard immuunonderdrukking.  Klinische studies moeten ook de duur van de insulineproductie, veiligheid en aanvullende behandeling beoordelen.

VX-264 combineerde cellen met een afschermend apparaat. Op 28 maart 2025 meldde Vertex dat het werkzaamheidscriterium niet was gehaald en het programma niet verder klinisch zou worden ontwikkeld. Andere immuunbeschermende benaderingen bleven onderwerp van onderzoek. De oude voorstelling van een zekere volledige genezing van diabetes ging daarom verder dan de beschikbare gegevens.

VX-548, oftewel suzetrigine, kreeg op 30 januari 2025 FDA-goedkeuring als Journavx voor matige tot ernstige acute pijn bij volwassenen. Het is een niet-opioïde pijnstiller, geen CRISPR-behandeling. Goedkeuring betekent niet dat het geen bijwerkingen heeft of voor elke patiënt beter is dan alle alternatieven.

Bron: Vertex

Inkomsten uit goedgekeurde geneesmiddelen helpen Vertex om nieuwe programma’s te financieren, maar garanderen hun succes niet. Het inkomstenprofiel verschilt daardoor van bedrijven die volledig afhankelijk zijn van experimentele producten.

3. Ginkgo Bioworks Holdings, Inc.

DNA Prijsgrafiek

Ginkgo Bioworks levert diensten voor celontwerp en celengineering in uiteenlopende toepassingen. De presentatie uit 2023 omvatte onderzoeksprogramma’s en samenwerkingen op de volgende gebieden:

• Cannabinoïden
• Productie van mRNA-vaccins en geneesmiddelen op basis van nucleïnezuren
• Voedingseiwitten
• Biologische landbouwproducten, in samenwerking met Bayer
• Ontworpen microben voor toepassingen in de darm
• Biologische materialen en microplasticvervuiling
• Bioveiligheid en detectie van ziekteverwekkers
• Verwerking van afval en verontreinigingen

Sommige programma’s gebruiken genbewerking, maar niet noodzakelijk allemaal CRISPR. De samenwerking met WARF uit 2023 richtte zich op de ontdekking van nieuwe CAR-T-celtherapieën tegen GD2.

Ginkgo biedt een platform voor celengineering in de farmacie, landbouw, bioveiligheid en industriële toepassingen. Uitbesteding kan de behoefte aan bepaalde eigen onderzoeksfaciliteiten beperken, afhankelijk van het project en de contractvoorwaarden.

De uiteenlopende partners illustreren de breedte van de toepassingen. Zij bewijzen niet dat elk programma succesvol is of dat Ginkgo zelf goedgekeurde CAR-T-behandelingen heeft.

Bron: Ginkgo Bioworks

Ginkgo rapporteerde voor het eerste kwartaal van 2023 ongeveer 81 miljoen dollar omzet en 1,2 miljard dollar aan geldmiddelen. Het artikel noemde ook een afname van de kaspositie met circa 110 miljoen dollar. Dit zijn historische cijfers, geen bewijs van de huidige financieringsruimte of toekomstige winstgevendheid.

Het bedrijfsmodel biedt blootstelling aan verschillende toepassingen van celengineering. Een beleggingsanalyse moet ook omzet, kosten, kasstromen en uitvoeringsrisico’s onderzoeken.

4. Beam Therapeutics Inc.

BEAM Prijsgrafiek

Beam werd in 2017 opgericht en ontwikkelt base editing: gerichte veranderingen van bepaalde DNA-basen, doorgaans zonder beide DNA-strengen te knippen. Niet iedere wijziging is mogelijk en ongewenste veranderingen zijn niet uitgesloten.

Het bedrijf vergelijkt klassieke nucleasen met scharen en base-editors met potloden die bepaalde letters van de genetische code veranderen. Giuseppe Ciaramella van Beam Therapeutics (BEAM ) heeft deze vergelijking gebruikt.

In het artikel van 2023 werd Beam beschreven als een onderneming in een vroege ontwikkelingsfase, met een geplande start van de productiefaciliteit eind 2023. Deze verwachting geeft niet de huidige status van de locatie of het volledige portfolio weer. Elk programma moet afzonderlijk worden beoordeeld.

De toenmalige onderzoeksgebieden waren onder meer sikkelcelziekte, oncologie en zeldzame aandoeningen zoals glycogeenstapelingsziekte type Ia en alfa-1-antitrypsinedeficiëntie (AATD).

Bron: Beam Therapeutics

De veiligheid en het klinische voordeel van base editing moeten per indicatie worden aangetoond. De technologie is niet bij voorbaat superieur aan andere methoden. De financieringsbehoefte hangt af van onderzoeksuitgaven, resultaten, samenwerkingen en beschikbare middelen.

5. Editas Medicine, Inc.

EDIT Prijsgrafiek

Jennifer Doudna is een van de medeoprichters van Editas. Het bedrijf ontwikkelde programma’s met Cas9 en een aangepaste AsCas12a. Het ex vivo programma voor sikkelcelziekte heeft niet meer de actieve status die in het artikel van 2023 werd beschreven.

Lees voor een ander CRISPR-mechanisme ons artikel “Wat is CRISPR-Cas12a2 en waarom is het belangrijk?”. Cas12a2 is niet dezelfde nuclease als de AsCas12a die Editas gebruikte.

De keuze tussen Cas9 en Cas12a hangt af van de toepassing:

• De vereisten voor herkenning van de doelsequentie en de bereikbare bewerkingsplaatsen verschillen.
• Efficiëntie en specificiteit variëren per doelwit; Cas12a is niet universeel beter dan Cas9.
• Met een geschikt ontwerp kunnen meerdere plaatsen worden bewerkt; dat is niet uitsluitend met Cas12a mogelijk.

Zie ook ons overzicht “Bedrijven die verbonden zijn aan Jennifer Doudna”.

Renizgamglogene autogedtemcel, of reni-cel/EDIT-301, werd onderzocht voor sikkelcelziekte en transfusieafhankelijke bèta-thalassemie. Het getal 40 uit het oorspronkelijke artikel verwees naar het toenmalige onderzoeksplan en mag niet als actueel bevestigd patiëntenaantal worden gelezen. In december 2024 besloot Editas de klinische ontwikkeling van reni-cel stop te zetten.

Na dat besluit verschoof Editas middelen naar in vivo genbewerking. De oude vergelijking van de voortgang met CRISPR Therapeutics en Beam beschrijft geen actuele klinische wedstrijd van reni-cel.

Vergelijkingen van platforms vragen gegevens over werkzaamheid, veiligheid, duurzaamheid en productie. Resultaten uit verschillende studies bewijzen op zichzelf geen superioriteit. Casgevy is inmiddels voor specifieke indicaties goedgekeurd; ieder ander programma wordt afzonderlijk beoordeeld.