Stedelijke landbouw opschalen voor vele voordelen

De groeiende afstand tot boerderijen.

Door een door industrialisatie veroorzaakte landelijke exodus verhuizen veel mensen nog steeds naar stadscentra. Daarbij verbreken ze de band met waar hun voedsel vandaan komt. Dit proces is alleen maar sterker geworden sinds de opkomst van bewerkte voeding, fastfood, supermarkten en een grotere focus op import. Daardoor zijn steden extreem kwetsbaar geworden voor verstoringen in hun voedselvoorzieningsketen, waardoor ‘stedelijke landbouw’ steeds belangrijker wordt.

Het heeft er bovendien toe geleid dat het voedselsysteem extreem onduurzaam is geworden, afhankelijk niet alleen van kunstmest maar ook van langeafstandstransport en “just‑in‑time” leveringsketens, wat serieuze ecologische kosten met zich meebrengt.

Als reactie hierop is er een trend ontstaan van stadsbewoners die hun eigen voedsel willen verbouwen. Maar in plaats van een “terug‑naar‑het‑land” benadering, zoeken ze naar manieren om stedelijke ruimte om te vormen tot productieve grond.

Hoewel dit idee een heropleving kent, is het verre van een nieuw concept. Veel historische steden hadden wat men kan kwalificeren als “stedelijke landbouw”. Zonder moderne transportmogelijkheden was dit vaak noodzakelijk om verse producten te leveren aan enkele van de grootste steden van die tijd.

Dit omvatte boerderijen binnen de muren van Constantinopel en later Istanbul, drijvende tuinen op het meer van Teotihuacan (hedendaags Mexico‑Stad), of het complexe kanaal‑ en boerderijnetwerk verspreid over Angkor Wat in Cambodja.

Bron: Modern Farmer

Zelfs de buitenwijken van Parijs in het vroege industriële tijdperk waren rijk aan ommuurde boomgaarden met fruit zoals sinaasappels en citroenen, veel meer naar het noorden dan mogelijk zou zijn in een open veldopstelling.

Bron: Wikipedia

Soorten stedelijke landbouw

Gemeenschappelijke tuinen: Vaak op openbaar terrein of eigendom van een NGO, deze tuinen worden mede-eigendom en beheerd door lokale bewoners. Meestal krijgt elke deelnemer een perceel toegewezen (mogelijk tegen een symbolische huur) en moet men de gemeenschappelijke regels van de tuin volgen.

Gemeenschappelijke boerderijen: Ook meestal gerund door een non-profit, al dan niet met publieke steun, richten deze boerderijen zich op collectief werken en het creëren van sociale verbindingen & educatie binnen de gemeenschap via gemeenschappelijke voedselproductie.

Commerciële boerderijen: Deze, meestal particulier eigendom, verschillen van traditionele boerderijen vooral qua oppervlakte, variërend van klein tot praktisch nul voor verticale of indoor landbouw (zie hieronder).

Institutionele boerderijen en tuinen: Deze stedelijke boerderijen zijn doorgaans gekoppeld aan instellingen zoals gevangenissen, ziekenhuizen, kerken, scholen, enz. Ze richten zich minder op grootschalige voedselproductie dan op de gezondheids-, onderwijs- en leefstijldelen die landbouw en tuinieren bieden.

Bron: Unity

Nieuwe beperkingen

Stedelijke landbouw is een heel andere omgeving dan landbouw op open velden op het platteland. Het eerste duidelijke verschil is hoe klein het gecultiveerde perceel kan zijn, variërend van een achtertuin tot een klein leeg stuk grond.

Dit dwingt stedelijke boeren om creatieve ideeën te ontwikkelen om hun ruimtegebruik te optimaliseren. In extreme gevallen kan dit leiden tot verticale landbouw of volledig bodemloze landbouw.

De bodem kan bovendien van bijzonder slechte kwaliteit zijn. Toegang tot irrigatiewater kan ook een probleem zijn. Daarom kunnen stedelijke boeren meer dan rurale boeren afhankelijk zijn van grote hoeveelheden kunstmest om bevredigende opbrengsten te behalen, iets dat in deze video van NCAT wordt behandeld:

Een ander potentieel probleem is verontreinigde bodem. Stedelijke omgevingen, vooral voormalige industriële gebieden, kunnen bodem hebben die besmet is met chemicaliën of zware metalen.

Ten slotte kunnen bestemmingsplannen een probleem vormen. Veel woonwijken kunnen de productie van voedsel volledig verbieden. Dit komt nog vaker voor bij landbouwdieren, zelfs zo klein als kippen of eenden, waarvan de geur of het geluid snel problemen kan veroorzaken.

(U kunt meer leren over het regelgevingskader van stedelijke landbouw op deze pagina van de USDA)

Nieuwe kansen

Directe consumptie

De eerste kans voor stedelijke landbouw is het volledig wegnemen van de commercialisatiestap, met al haar inefficiënties en tussenpersonen. Veel stadsbewoners kunnen genieten van tuinieren voor hun eigen consumptie. Dit kan tal van voordelen bieden voor de stedelijke boeren en hun gemeenschap: fysieke oefening, gemeenschapsopbouw, gezondere voeding, verbeterde mentale gezondheid, enz.

Directe verkoop & nieuwe bedrijfsmodellen

Een ander voordeel van stedelijke landbouw is de overvloed aan consumenten die letterlijk enkele honderden meters van de boerderij wonen. Directe verkoop van boerderij‑naar‑consument is over het algemeen een groeiend bedrijfsmodel, maar het heeft nog meer zin in een stedelijke setting.

Evenzo zijn on‑demand leveringen, of CAS (Community Supported Agriculture) manden gemakkelijk op te zetten, en een simpel fietsbezorgsysteem in een grote stad kan honderden duizenden mensen bereiken binnen een straal van enkele kilometers.

CSA-mand – Bron: WheelBarrow Farm

Andere modellen kunnen ook populair en succesvol zijn, zoals You‑Pick/U‑Pick/Pick‑Your‑Own (PYO) boerderijen. Het plukken van de oogst kan worden overgelaten aan de eindconsumenten. Op die manier wordt geld bespaard en geniet de consument van buitenactiviteiten. Terwijl een professionele 8‑12 uur per dag plukken zwaar werk is, is minder dan een uur plukken meer dan genoeg om een volledige mand te vullen die gelijkstaat aan een week boodschappen. Dit model is vooral populair bij fruit‑ en bessenboerderijen.

De verkoop van hoogwaardige ingrediënten aan restaurants is ook een goede manier om extra marges voor boeren te genereren. Stedelijke boerderijen kunnen biologisch, hyper‑lokaal voedsel produceren met een lage CO₂‑voetafdruk en ultravernieuwde versheid, alles aantrekkelijke eigenschappen voor restaurants die smakelijke en unieke maaltijden willen aanbieden.

(U kunt meer lezen over de verschillende stedelijke boerderij‑businessmodellen in deze publicatie van de Universiteit Wageningen in Nederland en in dit artikel)

Rijkdom aan hulpbronnen

Een stad is een rijke omgeving als het gaat om afval. Dit kan voedselafval van restaurants en supermarkten zijn, dat kan worden gerecycled tot organische meststoffen via een vorm van compostering.

Of overtollige materialen, verlaten gebouwen en ander “afval” dat kan worden omgebouwd tot kassen, cisternen, irrigatiesystemen, enz.

Stedelijke boeren kunnen profiteren van de materiaal‑overvloed van het stadsleven om kosten te verlagen en hun ecologische impact verder te verbeteren.

Werkgelegenheid

Het is jammer dat zelfs in rurale gebieden veel boeren (of hun partners) bijbaantjes nodig hebben om financieel rond te komen, vooral terwijl een boerderij (een vrij kapitaalintensief bedrijf) nog in de opstartfase zit en meer kosten maakt dan inkomsten.

In rurale gebieden kan dit probleem verergerd worden door het gebrek aan goed betaalde banen.

In steden en voorsteden kunnen stedelijke landbouwactiviteiten worden aangevuld met een veel grotere pool van potentiële banen, van gig‑banen tot witte‑kraag‑beroepen.

Nieuwe of unieke producten

Sommige producten kunnen zeer in trek zijn bij stedelijke consumenten, maar zijn moeilijk te transporteren of goed op te slaan. Daarom kan verse lokale productie tegen een premie worden verkocht.

Een andere factor kan zijn dat niche‑producten winstgevender worden met miljoenen mensen direct naast de boerderij. Wat alleen online kon worden verkocht (een complexe taak) of via wederverkopers & distributeurs (die de marges voor de boer verkleinen) kan nu direct aan kenners worden verkocht, en de marketing van de boerderij kan volledig op mond‑naar‑mond vertrouwen.

Dit omvat bijvoorbeeld microgreens, delicatessen‑/specialiteitspaddenstoelen, kruiden & medicinale planten, of micro‑algen zoals spirulina.

Bron: Unsplash

Geen grond nodig

Stedelijke landbouwmethoden kunnen ook worden onderverdeeld in low‑tech versus high‑tech.

Tot nu toe hebben we voornamelijk de low‑tech opties besproken, met kleine percelen, gemeenschapsboerderijen of daktuinen.

Recenter heeft technologische vooruitgang de mogelijkheid geopend om steden veel voedselonafhankelijker te maken dankzij verticale landbouw. We hebben deze technologie in meer detail onderzocht in ons artikel “A Deep Dive into Vertical Farming and its Global Impact”. Kort samengevat, enkele voordelen zijn:

• Ruimtegebruik minimaliseren.
• Betrouwbare gewasproductie onafhankelijk van seizoenen.
• Water efficiëntie.
• Verminderd gebruik van pesticiden.
• Geen gebruik van herbiciden.

Deze opkomende industrie heeft recentelijk moeite gehad met winstgevendheid, voornamelijk door hoge energiekosten. Maar verdere verbetering in automatisering en meer geavanceerde ontwerpen zou voldoende kunnen zijn om het werkbaar te maken.

Bijvoorbeeld, het “gebruikelijke” hydroponische verticale boerderijsysteem (planten laten groeien zonder grond, alleen water) kan worden gecombineerd met aquaponics, waardoor het systeem planten EN vis tegelijk kan laten groeien, met hetzelfde water. En de “afval” van de vis wordt omgezet in waardevolle meststof.

Bron: Urban Farm Tech

Stedelijke landbouw opschalen

Zonder een technologische doorbraak zal stedelijke landbouw waarschijnlijk een mix van verschillende oplossingen nodig hebben om op te schalen.

Klein & gedecentraliseerd

Een eenvoudige en vrijwel kosteloze stap zou zijn om de regelgeving rond tuinieren en landbouw in stedelijke gebieden te versoepelen. Veel onderhouden gazons zouden (en waarschijnlijk moeten) worden omgevormd tot tuinen die overvloedig verse producten leveren. Een goed voorbeeld zijn de Russische landhuizen (“Dachas”), die, hoewel ze slechts 3 % van het bewerkbare land uitmaken, 50 % van de waarde van het in het land geproduceerde voedsel vertegenwoordigen. Deze tuinactiviteit betrekt 70 % van de bevolking.

Bron: Small Farmers Journal

Zo’n verschuiving in onze cultuur zou ook tal van positieve “bijwerkingen” opleveren, van minder voedselverspilling tot gezondere voeding en meer buitenactiviteiten.

Gemeenschap- en commerciële boerderijen

Een redelijk gebruikelijke optie in Europa is de “werknemers‑tuin” of volkstuinen, waar enkele hectaren worden opgesplitst in tientallen tot honderden kleine percelen voor zeer kleinschalige landbouw.

Bron: Pinterest

Grotere commerciële stedelijke boerderijen worden ook steeds gebruikelijker, nu stedelijke centra de waarde van lokaal voedsel inzien.

Elke hoek vullen

Sommige verlaten percelen kunnen worden omgevormd tot stedelijke boerderijen. Kleine gedeelten van parken kunnen worden omgebouwd tot stedelijke tuinen. Decoratieve bomen kunnen worden vervangen door eetbare fruit‑ of notenbomen. Heggen kunnen worden gemaakt van hazelnoten en frambozenstruiken.

Stedelijke bijenkorven op daken kunnen honing produceren, zoals gedemonstreerd in een beroemde Parijse initiatief.

Stedelijke omgevingen kunnen rijk zijn aan kansen voor degenen die creatief durven denken.

Gemeentelijke initiatieven en steun zijn wenselijk. Maar sommigen kunnen besluiten te starten zonder die steun. Dit ligt ook ten grondslag aan het idee van “guerrilla gardening”, waarbij micro‑tuinen worden geplant in ongebruikte ruimtes zonder toestemming van de wettelijke eigenaren.

Bron: Wikipedia

Verticale boerderijen

Het is waarschijnlijk dat sommige vormen van landbouw stevig op het platteland blijven. Bijvoorbeeld, graanproductie of veeteelt zijn moeilijk voor te stellen binnen de stadsgrenzen.

Maar voor groenten kan een toename in de efficiëntie van verticale landbouw en/of dalende energiekosten het mogelijk maken.

Dus, in de toekomst van steden, kunnen sommige gebouwen boerderijen zijn op 5‑15 niveaus, met ultra‑geautomatiseerde voedselproductie die slechts een fractie van het water, de kunstmest en de pesticiden verbruikt die traditionele landbouw vereist.

Als u geïnteresseerd bent in hoe u kunt investeren in de sector van stedelijke landbouw, kunnen onze artikelen “5 Best Vertical Farming Companies” & “From Babylon’s Hanging Garden to Modern Day Homes” u ook interesseren.