Araştırmacılar İnsan Ömrünün Sırlarını Açığa Çıkarmaya Çalışıyor

İnsanlar tarih boyunca sonsuza dek yaşamanın yollarını aradı. Ölümsüzlük hâlâ bilim kurgunun konusu olsa da tıp, halk sağlığı ve teknolojideki ilerlemeler ortalama yaşam süresini uzattı. Araştırmalar, bu artışın gelecekte de sürebileceğini öngörüyor. Ancak nüfus düzeyindeki beklentiler, herkesin daha uzun yaşayacağı anlamına gelmiyor.

Yaşam Beklentisine İlişkin Tahminler

Yaşam süresinin uzamasını inceleyen çalışmalar dikkat çekici sonuçlar ortaya koyuyor. IHME öncülüğündeki, Bill ve Melinda Gates Vakfı tarafından desteklenen GBD 2021 tahmin çalışması, dünya genelinde doğuşta beklenen yaşam süresinin 2022’deki 73,6 yıldan 2050’de 78,2 yıla çıkabileceğini öngörüyor. Bu rakamlar ABD’deki kadınlara değil, küresel nüfusa aittir. Çalışmaya göre 1990–2019 arasında küresel yaşam beklentisi yılda ortalama 0,27 yıl artmıştı.

Tahminlere göre en büyük kazanımlar, yaşam beklentisinin bugün daha düşük olduğu bölgelerde görülebilir. Sağlık hizmetlerine erişim ve bulaşıcı hastalıklarla mücadeledeki ilerlemeler bu farkın daralmasına katkı sağlayabilir. Bunlar, belirli varsayımlara dayalı senaryolardır; gelecekteki gelişmelerin kesin sonucu değildir.

İnsanlar Daha Uzun Nasıl Yaşar?

Araştırmacılar yaşlanmayla ilişkili hastalıkları azaltmak ve sağlıklı geçirilen yılları artırmak için farklı yöntemler inceliyor. Aşağıdaki örnekler, uzun yaşam araştırmalarının çeşitli yönlerini gösteriyor; deneysel bir bulgunun insanlarda etkili bir tedaviye dönüşmesi ise ayrı bir süreçtir.

Yaşlanma Araştırmalarında İncelenen İlaçlar

Yaşlanmayı durduran bir iksir fikri çok eskidir. Geçmişte kullanılan bazı maddeler ise fayda sağlamak yerine zarar verdi. Örneğin cıva sülfür içeren zinoberin kullanımı, cıva maruziyeti ve zehirlenme riski taşır.

Fly dergisinde yayımlanan bir çalışmada, mifepriston ve rapamisinin çiftleşmiş dişi meyve sineklerinin yaşam süresine etkileri karşılaştırıldı. Araştırmacılar, hücresel süreçleri canlı hayvanlarda girişimsel olmayan bir yöntemle izledi. Bu deney, insanlarda yaşlanmayı geciktiren bir tedavinin kanıtı değildir.

Kaynak – Ourworldindata

Her iki ilaç da sineklerde yaşam süresini uzattı ve hasarlı mitokondrilerin parçalanıp geri dönüştürülmesini sağlayan mitofajiyi artırdı. Dolayısıyla söz konusu etki, mitofajiyle mücadele etmek değil, hücrenin bu temizleme sürecini desteklemektir.

İlaçların birlikte verilmesi ek yarar sağlamadı; yaşam süresini hafifçe azalttı. Bu sonuç, ortak bir biyolojik yol üzerinden etki edebileceklerini düşündürüyor. USC Dornsife’ta yürütülen araştırma, ABD Ulusal Yaşlanma Enstitüsünün R01AG057741 hibesiyle desteklendi.

Bu etkilerin insanlarda da görülüp görülmediği henüz bilinmiyor. İlaçların başka tıbbi kullanım alanları için onaylı olması, yaşlanmayı geciktirmek amacıyla etkili veya güvenli olduklarını göstermez. Böyle bir kullanım için ayrıca klinik araştırma ve düzenleyici değerlendirme gerekir.

Kardiyorespiratuvar Kondisyon ve Yaşam Süresi

Kalp ve akciğerlerin egzersiz sırasında vücuda oksijen sağlama kapasitesi, sağlık ve yaşam süresiyle yakından ilişkilidir. Bir rapor, British Journal of Sports Medicine dergisinde yayımlanan ve 199 ayrı kohort çalışmasından 20,9 milyondan fazla gözlemi kapsayan meta-analizler incelemesini ele alıyor. Buradaki sayı, birbirinden farklı 20,9 milyon katılımcı olarak yorumlanmamalıdır.

İnceleme, daha yüksek kardiyorespiratuvar kondisyonun daha düşük ölüm ve çeşitli hastalık riskleriyle ilişkili olduğunu gösterdi. Bu gözlemsel ilişkiler, tek başına neden-sonuç kanıtı değildir. Düzenli fiziksel aktivite kondisyonu destekleyebilir; sonuçlar, belirli bir kişinin hastalıktan korunacağını garanti etmez.

Bağırsak Mikrobiyomu ve Sağlıklı Yaşlanma

Başka bir rapor, bağırsak mikrobiyomunun yaşlanma ve sağlıkla ilişkisini inceliyor. Bağırsaktaki mikroorganizmalar sindirim, bağışıklık ve metabolizmayla etkileşim içindedir. Bununla birlikte yaşam süresi, tek başına mikrobiyom tarafından belirlenmez.

Bazı mikrobiyom özellikleri, kronik hastalık risklerinin daha düşük olmasıyla ilişkilendiriliyor. Lif açısından zengin ve çeşitli bir beslenme bağırsak sağlığını destekleyebilir. Ancak probiyotik veya prebiyotik ürünlerin herkesin ömrünü uzattığı gösterilmiş değildir; etkileri ürüne ve kişiye göre değişir.

Su Ayılarından Öğrenilebilecekler

Doğada kimi canlılar, insanlara zarar verecek çevre koşullarına dayanabilir. Araştırmacılar denizanaları, kaplumbağalar ve başka türlerdeki koruyucu mekanizmaları inceliyor. Su ayıları üzerine çalışmalar da bu araştırma alanının bir parçasıdır.

Tardigradlar, diğer adıyla su ayıları, mikroskobik omurgasız hayvanlardır. Bazı türler metabolizmalarını büyük ölçüde yavaşlatarak kuruma, çok düşük sıcaklık veya uzay boşluğu gibi koşullara dayanabilir. Dayanıklılıkları türe, fizyolojik duruma ve maruziyet koşullarına bağlıdır.

Araştırmacılar, biyostaz denilen bu metabolik yavaşlamanın mekanizmasını inceliyor. Bir rapor, CAHS D adlı su ayısı proteininin laboratuvarda insan hücrelerinde üretilmesini ele alıyor. Protein hücre içinde ağlar oluşturarak metabolizmayı yavaşlattı ve bazı stres koşullarına dayanıklılığı artırdı; bu süreç geri döndürülebilirdi. Bulgular, insanlara su ayısı dayanıklılığı kazandırıldığı veya insan ömrünün uzatıldığı anlamına gelmiyor.

Uzun Yaşam Araştırmalarında Tartışmalı Yaklaşımlar

Genç donörlerden alınan kan ürünleri ve gen düzenleme gibi yöntemler de yaşlanma araştırmalarında ele alınıyor. Bu alanlarda bilimsel belirsizliklerin yanı sıra güvenlik, erişim ve etik sorunlar bulunuyor.

Genç Kan Transfüzyonu

Kan naklinin tarihi yüzyıllar öncesine uzanıyor. Richard Lower’ın 1665’te köpekler arasında yaptığı deneyler erken örneklerdendir. İnsan kan gruplarının 20. yüzyılın başında tanımlanması, uyumlu ve daha güvenli nakillerin geliştirilmesinde önemli bir adımdı.

Genç hayvanların kanı veya plazmasıyla yapılan bazı deneylerde, yaşlı farelerde belirli biyolojik işlevlerin değiştiği bildirildi. Ancak farklı deney düzenekleri ve hayvan bulguları, genç insan plazmasının yaşlanmayı tersine çevirdiği sonucunu desteklemez.

İnsanlarda genç donör plazmasının yaşlanmayı önlediğine ilişkin kanıtlanmış klinik yarar yoktur. FDA, bu amaçla pazarlanan uygulamalar konusunda 2019’da uyarıda bulundu. Nakiller enfeksiyon, alerjik reaksiyon, akciğer hasarı ve dolaşım yüklenmesi gibi riskler taşıyabilir; hayvan deneyleri bunları rutin bir gençleşme tedavisi yapmaz.

Gen Düzenleme Araştırmaları

CRISPR-Cas9 gibi araçlar, DNA’da hedefli değişiklikler yapılmasını sağlıyor. Yaşlanma ise tek bir “yaşlanan genin” değiştirilmesiyle çözülebilecek bir süreç değildir. Araştırmacılar hastalıklarla ilişkili belirli mekanizmaları incelerken hedef dışı değişiklikler ve uzun vadeli etkiler gibi sorunları da değerlendirmek zorundadır.

Çocuklara aktarılabilecek kalıtsal gen değişiklikleri veya özelliklere yönelik “düzenlemeler” yapılması ayrıca ciddi etik ve güvenlik tartışmalarına yol açar. Bu tür müdahaleler, gelecekteki ebeveynlere sunulan yerleşik ve güvenli bir hizmet değildir. Gen düzenlemenin bazı hastalıklarda kullanılması, sağlıklı insanların ömrünü uzatmak için kanıtlanmış bir yöntem olduğu anlamına gelmez.

İnsan Ömrünü Uzatma Çabalarından Yararlanabilecek Şirketler

Yaşlanma ve kronik hastalıklarla ilgili araştırmalar, ilaç ve biyoteknoloji şirketleri açısından yeni çalışma alanları oluşturabilir. Ancak bilimsel bir alanda faaliyet göstermek, ticari başarı veya yatırım getirisi garantisi değildir. Generation Bio bu bağlamda incelenebilecek bir araştırma şirketidir.

Generation Bio Inc.

Cambridge, Massachusetts merkezli Generation Bio, 2016’da kurulan bir biyoteknoloji şirketidir. 2024 itibarıyla ticari bir yaşlanma karşıtı ilaç sağlayıcısı değil, genetik ilaç ve taşıma teknolojileri geliştiren bir araştırma şirketiydi. Platformları arasında kapalı uçlu DNA (ceDNA) ve hücre hedefli lipit nanoparçacıkları (ctLNP) bulunuyordu; ctLNP, genetik yükü hedef hücrelere ulaştırmak için geliştiriliyordu.

Generation Bio, 2023 yılında Moderna iş birliğinden 5,9 milyon dolar gelir kaydetti. Araştırma aşamasındaki şirketin geleceği, teknolojilerinin geliştirilmesine, klinik sonuçlara ve finansmana bağlıdır. Genetik ilaçlar alanındaki faaliyetleri, kanıtlanmış bir uzun yaşam tedavisi sunduğu veya yatırımcılara getiri sağlayacağı anlamına gelmez.

Daha Uzun Yaşam ve Sağlıklı Geçirilen Yıllar

GBD 2021’e dayalı tahminler, yaşam beklentisinin sağlıklı geçirilen yaşam süresinden daha hızlı artabileceğine işaret ediyor. Bu durum daha fazla yılın hastalık veya engellilikle geçirilmesi anlamına gelebilir. Kronik obstrüktif akciğer hastalığı, kanser, diyabet ve kalp-damar hastalıkları gibi bulaşıcı olmayan hastalıkların yükü bu nedenle önemini koruyor.

İnsan Ömrü – Gençlik Pınarını Aramak

İnsanların daha uzun ve sağlıklı yaşamasını desteklemek için çok sayıda yaklaşım araştırılıyor. Modern deney ve ölçüm araçları bu süreçleri anlamayı kolaylaştırsa da laboratuvar sonuçlarının insanlarda yarara dönüşmesi kesin değildir. Yaşam beklentisi tahminleri ile kanıtlanmış tedavileri ve henüz deney aşamasındaki yöntemleri birbirinden ayırmak gerekir.

Sağlık teknolojilerindeki diğer gelişmeler hakkında bilgi almak için buraya tıklayın.