Polygon, Matter Labs’ı Takip Ederek EVM-Uyumlu ZK Ölçekleme Çözümünü Açıklıyor

Mart 2023’te Ethereum uygulamalarını destekleyen sıfır bilgi rollup’ları arasındaki rekabet arttı. Bu zkEVM çözümleri işlemleri gruplar hâlinde işler ve geçerlilik kanıtlarının Ethereum üzerinde doğrulanmasını sağlar. Kapasiteyi artırıp ücretleri düşürebilirler; ancak EVM uyumluluğunun derecesi çözüme göre değişir. İkinci katmandaki hızlı onay, işlemin Ethereum üzerinde hemen kesinleşmesi anlamına da gelmez.

Polygon, Polygon zkEVM ana ağının beta sürümünü 27 Mart’ta halka açtı. Ağ, Solidity gibi dillerde yazılmış Ethereum uygulamalarını destekliyor ve kaynak kodu kamuya açıldı. Proje sekiz aydan uzun süredir geliştiriliyordu; bu süreç bir iç inceleme ve iki bağımsız denetimi kapsıyordu. Dönemin açıklamalarına göre Web3 ve blokzincir oyunları gibi alanlardan 50’den fazla proje ilgi göstermiş veya entegrasyon hazırlamıştı. Ethereum’un kurucu ortaklarından Vitalik Buterin yeni ağda ilk sembolik işlemi gerçekleştirdi. Mesajında ”İnsan için birkaç milyon kısıt, insanlık için sınırsız ölçeklenebilirlik” ifadesi yer aldı.

Polygon zkEVM, zkSync Era’nın hemen ardından geldi

zkEVM katman 2 ağının halka açılması, genel test ağının 10 Ekim 2022’de başlamasından yaklaşık beş buçuk ay sonra gerçekleşti. Polygon kurucu ortağı Mihailo Bjelic, testler sırasında yaklaşık 6.000 akıllı sözleşmenin değişiklik gerektirmeden devreye alındığını söyledi. EVM eşdeğerliği, Ethereum uygulamalarının taşınmasını kolaylaştırıyor. Ancak Polygon, yeni teknolojinin gerçek kullanımda daha fazla sınanması gerektiğini vurguladı ve beta aşamasında dikkatli olunmasını önerdi. Ana ağın halka açık betası büyük bir beklentiyle karşılandı; pek çok ekip erken çıkışın avantajını elde etmek istiyordu. Scroll, Starknet ve Matter Labs farklı mimariler ve EVM uyumluluk düzeyleri üzerinde çalışıyordu. Matter Labs, zkSync Era’yı 24 Mart’ta halka açtı. Fakat çalışan tek ZK rollup o değildi: Cairo dilini kullanan Starknet’in ana ağ alfası Kasım 2021’de açılmıştı.

ZK rollup’ları, optimistik rollup’lara alternatif sunuyor

ZkEVM çözümleri işlemleri gruplar hâlinde işler ve Ethereum’un doğruladığı geçerlilik kanıtları üretir. Ethereum’un gruptaki bütün işlemleri yeniden yürütmesi gerekmez. Polygon ayrıca ayrı proof-of-stake zincirinde ZK kullanımını araştırıyordu. Bu çalışma, Polygon zkEVM’nin açılışından farklıydı. ZK teknolojisi optimistik rollup’lara umut vadeden bir alternatif olarak görülüyordu.

Bazı uzmanlar ZK rollup’larının gelecekte optimistik rollup’ların önemini azaltabileceğini düşünüyordu. Ancak bu açılışlar, diğer çözümlerin hemen eskidiğini kanıtlamıyor ve güvenlik, merkeziyetsizlik ile ölçeklenebilirlik arasındaki denge sorununu otomatik olarak çözmüyordu. Polygon, yeni kullanıcılarla birlikte beta ağını geliştirmeye ve iyileştirmeye devam edecekti.

Polygon hakkında daha fazla bilgi edinmek için Polygon Yatırımı rehberimizi ziyaret edin.

zkSync Era, Polygon zkEVM’den önce halka açıldı

Ethereum’un ikinci katman ölçekleme çözümü zkSync, Mart sonlarında dikkat çekti. Matter Labs, zkSync Era ana ağının alfasını 24 Mart’ta, Polygon zkEVM betasından üç gün önce halka açtı. Şirket bunu halka açık ilk EVM uyumlu ZK ağı olarak tanımladı. Alfa hâlâ erken bir işletim aşamasıydı. Ekip açılışı dört yıllık çabanın sonucu olarak nitelendirdi. Güvenlik denetimleri, açık bulanlara ödüller, halka açık yarışmalar, risk yönetimi ve bağımsız izleme bu çalışmanın parçalarıydı. Era’nın tasarımı yeni kullanım alanları ve yaygın benimsenme hedefliyordu. Düşük maliyetli gizlilik özellikleri ve geniş ölçeklenebilirlik gelecek geliştirmelerin hedefleriydi; açılışta bütün işlemler otomatik olarak gizli değildi ve kapasite sınırsız değildi.

zkSync Era’nın güvenlik çalışmaları

Matter Labs, güvenlik çalışmalarına bir yıldan fazla süre ve 3,8 milyon dolar ayırdığını açıkladı. Ekip güvenlik olaylarının riskini azaltmanın önemini vurguladı. Rakiplerden daha kapsamlı çalışma yapıldığı iddiası şirketin kendi değerlendirmesiydi. Çalışmalar OpenZeppelin gibi kuruluşların yedi dış denetimini, üç iç denetimi ve iki halka açık güvenlik yarışmasını içeriyordu; bazı incelemeler sürüyordu. Ayrıca açık bulanlara sürekli ödül programı vardı. Test ağı Şubat 2022’den, sınırlı bir gruba açık ana ağ ise Ekim 2022’den beri çalışıyordu. Genel erişim Mart 2023’te başladı. zkSync Era’nın kaynak kodu da kamuya açıldı.

Alfa aşamasında işletim

Alfanın kullanıcılara açılmasıyla ekip sürekli güvenlik çalışmasının önemini vurguladı. Önlemler arasında çekimlerin geciktirilmesi, ZK kanıtı sunmak için izin gerekmesi, sürekli izleme, ek denetimler ve açık bulanlara ödüller vardı. İzin şartı, bütün kullanıcıların uygulamalara erişimini değil, kanıtların sunulmasını kapsıyordu. Sistem belirlenen olgunluk ölçütlerine ulaştığında acil protokol güncellemelerini mümkün kılacak bir güvenlik konseyi oluşturulması planlanıyordu.

zkSync Era’nın mimarisi

zkSync Era yerleşik hesap soyutlama, LLVM tabanlı derleyici ve veri sıkıştırma sunuyor. Derleyici Ethereum geliştiricilerinin bildiği dilleri destekliyor; ancak Era, ZK kanıtlarına göre optimize edilmiş kendi sanal makinesini kullanıyor ve yürütme ortamı EVM ile aynı değil. Durum değişikliklerinin yayımlanıp sıkıştırılması Ethereum’a kaydedilecek veri miktarını azaltabilir. Hiperölçeklenebilirlik, yaygın kripto kullanımı için uzun vadeli bir vizyondu. Dönemin söyleşisine göre Matter Labs yöneticisi Alex Gluchowski, Polygon’dan üç gün önce halka açılmanın teknik öneminin sınırlı olduğunu, ancak ilk çıkış konumunun yeni kullanıcılara pazarlamada yarar sağlayabileceğini söyledi.

ZK Teknolojisine Odaklanan Diğer Gelişmeler

CryptoGPT, GPT tokenını çıkardı

CryptoGPT, Ethereum’un ikinci katmanında ZK tabanlı bir platform tanıtıyor ve Mart ayında AI ile ChatGPT’ye ilgi sürerken GPT tokenını çıkarıyordu. Bitfinex dâhil bazı platformlarda işlemler 10 Mart’ta başladı. Dönemin haberlerine göre token Bybit, Gate.io, Uniswap, MEXC, Bitget ve PancakeSwap’ta da listelendi. Proje, kullanıcıların spor, yaşam tarzı, müzik, flört, oyun ve seyahat uygulamalarındaki verilerinden gelir elde etmelerini planlıyordu. İzin veren kullanıcıların verileri birleştirilip AI kullanımı için satılacaktı. Etkinlik verilerinin kaydı için NFT de planlanıyordu. Bir trilyon dolarlık küresel AI veri pazarı ifadesi projenin ticari tahminiydi. CryptoGPT’nin web sitesi uygulama ekosisteminin iki milyon kullanıcıya ve günlük 150.000 kullanıcıya ulaştığını belirtiyordu. Bunlar projenin kendi beyanlarıydı; bağımsız olarak doğrulanmış kullanıcı ölçümleri değildi.

Proven, başlangıç yatırımında 15,8 milyon dolar topladı

ZK kanıtları geliştiren Proven, 9 Mart’ta Framework Ventures öncülüğündeki başlangıç yatırım turunda 15,8 milyon dolar topladığını açıkladı. Resmî basın bülteni Balaji Srinivasan, Roger Chen ve Ada Yeo’yu diğer yatırımcılar arasında saydı. Proven; stablecoin ihraççıları, borsalar, saklama kuruluşları ve varlık yöneticilerinin hem varlıklarını hem yükümlülüklerini müşteriler, kredi verenler ve denetim kurumları için her gün doğrulayacak bir çözüm geliştiriyordu. Ekibin Jane Street ve PIMCO gibi kuruluşlarda, denetim, likidite yönetimi ve şeffaflık alanlarında deneyimi vardı. Proof of Solvency, ödeme gücünü bütün bilançoyu ve hassas verileri açıklamadan doğrulamayı hedefliyordu; yalnızca likiditenin kanıtı değildi. Bitso, M11 Credit, TrueUSD ve CoinList pilot ortaklar olarak belirtilmişti. Kanıt tek başına riski ortadan kaldırmaz: kapsamı doğru girdilere ve bütün önemli yükümlülüklerin dâhil edilmesine de bağlıdır.

Kripto ve geleneksel finansta güveni yeniden kurmak

Proven kurucu ortağı Richard Dewey, son ayların geleneksel finans kurumları ile dijital varlık şirketlerinin eski bir sorununu açığa çıkardığını söyledi: hassas bilgileri korurken müşterilerin güvenini kazanmak. Güvensizlik, bir kurumun sorunlarını diğerlerine yayabilir. Dewey’e göre Proven, müşterilerin ve düzenleyicilerin borsaları, kredi verenleri, varlık yöneticilerini ve stablecoin’leri değerlendirmelerine yardımcı olurken gizli verileri korumak için kuruldu. Framework Ventures ortağı Roy Learner ise kriptonun uzun vadede ayakta kalmasının müşteriler ile varlıklarını emanet ettikleri platformlar arasındaki güvene bağlı olduğunu söyledi. Platformlar hem kendilerini hem müşterilerini koruyacak çözümler arıyordu. Learner, Proven’ın ZK tabanlı ödeme gücü doğrulaması ile ekibin geleneksel finans ve kripto deneyiminin şeffaflık ve gizliliği birlikte geliştirebileceğini düşünüyordu.

ZK teknolojisinin olanakları ve düzenleyici denetim

8 Mart tarihli haberlerde, New York merkezli finans araştırma şirketi FS Insight’ın ZK teknolojisiyle ilgili analizi ele alındı. Şirket, kullanıcı gizliliğini ve bilgi güvenliğini koruyarak verilerin nasıl doğrulanabileceğini inceliyordu.

Sıfır Bilgi Teknolojisinin Faydaları ve Uygulamaları

ZK rollup’ları işlemleri Ethereum dışında gruplar hâlinde işler ve ilk katmana geçerlilik kanıtlarını ve gerekli verileri gönderir. Bu yöntem kapasiteyi artırabilir, maliyetleri azaltabilir ve daha fazla kişinin Ethereum kullanmasını sağlayabilir. Polygon, zkSync ve Aztec, ZK teknolojisinin farklı kullanım alanlarını gösterir. Ölçeklenebilirlik ile gizlilik ayrı özelliklerdir: bu açılışlarda Polygon zkEVM ve zkSync Era işlemleri otomatik olarak anonim hâle getirmiyordu. Gizlilik ve kimlik doğrulama sistemleri, belirli bilgileri bütün dayanak verileri açıklamadan kanıtlayacak şekilde tasarlanabilir. Analiz, dönemin başarılarını teknolojinin gelişiminin başlangıcı olarak nitelendiriyordu.

Düzenlemeyle ilgili güçlükler

Haberlere göre FS Insight, işlemleri anonimleştiren uygulamaların kara para aklama riski gibi nedenlerle düzenleyicilerin ve kolluk kuvvetlerinin dikkatini çekebileceği uyarısında bulundu. Örnek olarak, ABD yaptırım kurumu OFAC’ın Ağustos 2022’de yaptırım listesine aldığı Tornado Cash gösterildi. Bu, ZK kanıtlarına yönelik genel bir yasak değildi ve bütün ZK rollup’larının hukuki durumunun aynı olduğunu göstermiyordu.

Şirket, bazı hizmetlerden kara para aklamayı önleme (AML) ve müşteri kimliğini doğrulama (KYC) önlemleri istenebileceğini düşünüyordu. Uygulanacak kurallar hizmete ve yargı alanına bağlıdır. ZK teknolojisi hem gizliliği hem denetlenebilir doğrulamayı destekleyebilir; anonimlik her uygulamanın otomatik özelliği değildir.